Czym jest odporność?

Odporność przeciwko chorobom zakaźnym jest jednym z podstawowych mechanizmów zapewniających człowiekowi prawidłowe funkcjonowanie w środowisku. Na naszą odporność składają się dwa jej elementy: tzw. odporność naturalna, którą zdobywamy już w okresie płodowym i w pierwszych latach życia przez kontakt ze środowiskiem, w którym żyjemy oraz odporność nabyta zdobywana w następstwie przebycia różnych chorób lub po zaszczepieniu.

Podstawowe cele szczepień
Założeniem szczepień ochronnym jest uwrażliwienie naszego organizmu antygenem zawartym w szczepionce po to, aby po późniejszym kontakcie z daną chorobą nasz organizm obronił się przed nią dzięki posiadanym gotowym przeciwciałom. Szczepionki służą więc do uodparniania czynnego, które daje długotrwałą zdolność ochrony przed zachorowaniem, w przeciwieństwie do podania gotowych przeciwciał w preparatach surowic, np. przeciwtężcowej, czy przeciwko wirusowemu zapaleniu wątroby. Podana surowica działa w nas tak długo, jak długi jest czas życia podawanych przeciwciał (przeciętnie około 4-6 tygodni). 

Podział szczepionek
Najbardziej popularnym podziałem szczepionek jest podział według rodzaju podawanego w nich antygenu. Tzw. szczepionki żywe zawierają żywe, odzjadliwione drobnoustroje. Należy do nich m.in. szczepionka przeciwko odrze, śwince i różyczce oraz przeciwko ospie wietrznej i doustna szczepionka przeciw polio.

Szczepionki zabite są zawiesiną zabitych zarazków, pozbawioną także ich toksycznego działania. Reprezentantem tej grupy jest szczepionka przeciwko durowi brzusznemu. Inną grupą są szczepionki zawierające odpowiednio przygotowane produkty metabolizmu bakterii czy wirusów, a nie ich komórki. Zawarte w nich białko, typowe dla danego zarazka, bardzo dobrze i na długo pobudza naszą odporność na daną chorobę. Taką szczepionką jest np. szczepionka przeciwko tężcowi i błonicy.

Dzięki inżynierii genetycznej powstała nowa grupa szczepionek, w których nie ma żadnych cząsteczek pochodzących od drobnoustroju. Ich składnikiem jest białko wyprodukowane przez komórki drożdży, a będące identyczne z białkiem np. wirusa zapalenia wątroby typu B. W ten sposób produkowane są szczepionki przeciwko WZW typu B.

Wiele bakterii posiada otoczkę zbudowaną z substancji wielocukrowych (polisacharydów), która chroni je przed szkodliwymi warunkami środowiskowymi i umożliwia w ten sposób rozwój choroby. To zjawisko wykorzystano do produkcji tzw. szczepionek polisacharydowych zawierających polisacharydy otoczkowe jako antygeny otoczkowe. Należą do nich niektóre szczepionki przeciw Hemofilus influenzae typu b, Neisseria meningitidis i Streptococcus pneumoniae. Niestety ich zastosowanie ogranicza się jednak do dzieci powyżej 2 roku życia oraz dorosłych, ponieważ młodszy, niedojrzały układ odpornościowy nie potrafi wytworzyć odporności po podaniu antygenu polisacharydowego.

Dla dzieci młodszych, zagrożonych w jeszcze większym stopniu chorobami powodowanymi przez te drobnoustroje, stworzono nową grupę szczepionek, w których antygen polisacharydowy jest związany z niespecyficznym białkiem. Na tak przygotowane preparaty organizm dzieci młodszych potrafi odpowiedzieć gwarantując ochronę przed chorobą. Do tej grupy szczepionek zaliczamy podawaną w Polsce od kilku lat szczepionkę przeciwko H. influenzae, jedną ze szczepionek przeciw meningokokom oraz najnowszą szczepionkę pneumokokową.

Innym, prostszym podziałem szczepionek jest klasyfikacja wg drogi ich podawania. I tak mamy szczepionki podawane ogólnie (podskórnie lub domięśniowo) oraz lokalnie w miejscu największego narażenia na zadziałanie drobnoustroju. Do tych drugich należy doustna szczepionka przeciwko polio oraz donosowa szczepionka przeciw grypie. Ich działanie na lokalny, śluzówkowy układ odpornościowy dość dobrze chroni przed wniknięciem drobnoustroju pod warunkiem, że ta bariera nie została wcześniej uszkodzona (np. u dzieci z zespołami złego wchłaniania lub z zaburzeniem produkcji przeciwciał klasy IgA śluzówkowych).

Warto wspomnieć jeszcze o szczepionkach skojarzonych, które są coraz częściej oferowane jako zalecane (czyli odpłatne) w polskim kalendarzu szczepień. Zawierają one różne drobnoustroje lub antygeny pochodzące z różnych drobnoustrojów, które uodporniają jednocześnie przeciwko kilku chorobom zakaźnym. Wraz z rozwojem wiedzy w ostatnich latach wzrosła liczba szczepionek, które należy dziecku podać w pierwszych latach życia. Aby to było możliwe z zachowaniem niezbędnych odstępów pomiędzy szczepieniami zaczęto produkować szereg szczepionek skojarzonych. Na dodatek oszczędzają one małego pacjenta, pozwalając kłuć go o wiele razy mniej. Do tej grupy należą szczepionki m.in. przeciwko błonicy, krztuścowi i tężcowi, przeciw odrze, śwince i różyczce, błonicy, tężcowi, krztuścowi, WZW typu B oraz H. influenzae.

Kalendarz szczepień obowiązkowych znajdziesz tutaj.